Als je vijftien jaar geleden tegen iemand had gezegd dat miljarden mensen vrijwillig een apparaat in hun zak zouden dragen dat al hun bewegingen zou volgen, 24/7 hun locatie zou delen en bedrijven hun privéberichten zou laten lezen, hadden ze je uitgelachen. Toch is dat precies wat er is gebeurd. We hebben onze meest intieme gegevens , onze gesprekken, onze bewegingen, onze gewoontes prijsgegeven aan Big Tech. Niet in één keer, maar in kleine, bijna onmerkbare stukjes.
Je privacy in stukken gesneden
Dat is precies hoe de salamitactiek werkt: een strategie waarbij iets waardevols, zoals privacy, in schijnbaar onschuldige stukjes wordt opgedeeld. Vervolgens worden die stukjes, één voor één, weggenomen tot er niets meer over is. Techbedrijven hebben onze privacy niet in één klap afgenomen, maar zo geleidelijk dat we het nauwelijks opmerkten.
Waarom werkt het? Omdat mensen geneigd zijn om geleidelijke veranderingen te accepteren, vooral als elke stap onschuldig of zelfs gunstig lijkt. Een cookie hier, een locatievoorziening daar, een ‘gratis’ dienst in ruil voor je gegevens. Afzonderlijk lijken dit onschuldige (onzichtbare) ruiltransacties. Maar samen hebben ze onze relatie met privacy voorgoed veranderd.
De privacy-salami: hoe techbedrijven te werk gaan
Stap 1: De gratis lunch
“Het is gratis, dus wat kan het kwaad?”
Techbedrijven hebben ons verslaafd gemaakt aan “gratis” diensten : sociale media, e-mail, cloudopslag terwijl ze heel goed wisten dat onze gegevens waardevol waren. We hebben ons afhankelijk gemaakt van deze diensten zonder te beseffen dat we onze privacy inruilden voor gemak.
Stap 2: De gemakval
“Nog één toestemming dan…”
Locatietracking voor “betere aanbevelingen”. Toegang tot contacten voor “gemakkelijker aanmelden”. Toegang tot de microfoon voor “spraakfuncties”. Zet Copilot maar aan. Elk verzoek wordt gepresenteerd als een manier om onze ervaring of leven te verbeteren, en natuurlijk niet als een manier om meer gegevens te verzamelen.
Stap 3: Het standaard “ja”
“Als je het niet wil, kun je je afmelden.”
Vooraf aangevinkte vakjes, verborgen instellingen en dark patterns maken privacykeuzes verwarrend of vervelend. De standaardinstelling is meestal privacyonvriendelijk, maar afmelden vereist inspanning die de meeste gebruikers niet willen doen.
Stap 4: De normalisatie
“Iedereen doet het.”
Groepsdruk en netwerkeffecten maken verzet zinloos. Als al je vrienden op een platform zitten, als elke app dezelfde toestemmingen vraagt, is het makkelijker om mee te gaan dan om je te verzetten. Dit zie je goed bij apps zoals WhatsApp, al je vrienden gebruiken het dus je hebt het gevoel dat je eraan vast zit. Je ziet dit ook bij ouders die hun kinderen steeds jonger een mobiele telefoon geven. Zelfs al aan kinderen van 10, met telefoonverslaving en ernstige psychische schade als gevolg. Hoe zijn we dit normaal gaan vinden? (antwoord: salamitactiek)
De plakjes die we niet opmerkten
Facebook: Van universiteitsgids tot wereldwijde surveillance
Wat begon als een manier om contact te houden met klasgenoten, werd een instrument om miljarden mensen te volgen, te profileren en te beïnvloeden. Elke nieuwe functie, van de ‘Vind ik leuk’-knop tot gezichtsherkenning, was een kleine stap in de richting van totale surveillance. Ondertussen heeft Meta veel privacyschandalen weten te overleven. Omdat we er er gewend aan zijn geworden.
Google: van zoekmachine tot alwetende
De missie van Google was om alle informatie ter wereld te organiseren. Nu organiseert het jouw informatie: elke zoekopdracht, elke klik, elke aankoop, elke locatie. De salamipuntjes waren hier incrementeel: Gmail, Maps, Android, Chrome, elk breidden ze het bereik van het bedrijf uit.
Amazon: van online boekwinkel tot altijd luisterende assistent
Alexa van Amazon luistert naar activeringswoorden, maar neemt ook gesprekken op, volgt winkelgewoonten en bewaakt zelfs jouw huis. De Echo werd verkocht als een gemak, maar werd een afluisterapparaat. En dankzij de ring word je in iedere straat waar je loopt minstens vijf keer gefilmd.
Apple: van voorvechter van privacy tot fotoscanner
Apple profileert zich als een leider op het gebied van privacy, maar scant jouw foto’s voor “de veiligheid van kinderen”, volgt je gewoonten voor “personalisatie” en stelt nu ook profielen op voor gerichte advertenties. De salami wordt wel iets vriendelijker gepresenteerd .
De psychologie achter de plakjes
De analogie van de kokende kikker
Als je een kikker in kokend water gooit, springt hij eruit. Maar als je het water langzaam verwarmt, blijft hij zitten tot het te laat is. Zo werken technologiebedrijven: elke nieuwe inbreuk is net niet heet genoeg om opgemerkt te worden.
Cognitieve dissonantie
We weten dat we worden gevolgd, maar we rationaliseren het. De voordelen: gemak, verbinding, entertainment zijn beter voelbaar, terwijl de negatieve effecten onzichtbaar zijn of pas later merkbaar worden. En we hebben toch niets te verbergen (Totdat een regime drastisch verandert).
Aangeleerde hulpeloosheid
Hoe meer we opgeven, hoe meer we geloven dat verzet zinloos is. Waarom vechten als iedereen zich schikt?
De kosten van de salami: wat we hebben verloren
Autonomie: onze keuzes worden bepaald door algoritmen die we niet begrijpen.
Veiligheid: datalekken, identiteitsdiefstal en manipulatie zijn het directe gevolg van onze uitgeholde privacy.
Democratie: surveillancskapitalisme voedt desinformatie, polarisatie en autoritaire controle.
Hoe terug te vechten: jouw privacy terugwinnen
Bewustzijn: herken de tactiek. Stel elke ‘kleine’ vraag om gegevens ter discussie. Accepteer niet alles.
Hulpmiddelen: gebruik privacygerichte alternatieven, vervang WhatsApp, verwijder social media, gebruik een privacyvriendelijke browser met instellingen om tracking te beperken.
Belangenbehartiging: steun wetten en organisaties die zich verzetten tegen surveillancskapitalisme.
Cultuurverandering: Maak privacy een sociale norm, geen nicheprobleem.
Het goede nieuws
De salami is nog niet op. We kunnen de plakjes nog terugwinnen, als we nu in actie komen. Privacy gaat niet over verbergen. Het gaat over keuze. En keuzevrijheid is het waard om voor te vechten.
Welk plakje ga jij vandaag terugwinnen?
